Ai có về Hòn Khói, Khánh Hòa để một lần ngắm nhìn những đụn muối trắng ngời trong nắng mặt trời mới có thể cảm nhận được vẻ đẹp tinh khôi của những cánh đồng muối. Nắng càng to, nắng càng gay gắt thì sản lượng muối càng cao. Thế nhưng để làm ra hạt muối mang lại hương vị đậm đà, mặn mà cho cuộc sống là không biết bao nhiêu giọt mồ hôi của người diêm dân đổ trên những cánh đồng muối trắng.
Hoạt động một ngày trên cánh đồng muối diễn ra từ rất sớm. Từ 4 giờ sáng, khi vạn vật vẫn còn đang chìm trong giấc ngủ, những người dân Hòn Khói đã bắt đầu chuẩn bị quang gánh ra đồng. Khi bình minh lên, những tia nắng mặt trời đầu tiên của một ngày mới chạm xuống mặt cánh đồng, cũng là lúc núi muối đã chất cao. Người dân Hòn Khói gánh muối, cũng gánh cả mặt trời thức giấc theo nhịp bước chân. Nghề làm muối vất vả, cực nhọc, bao nhiêu hạt muối là bấy nhiêu hạt mồ hôi của người diêm dân làng muối. Nhiệt độ lên đến 38 – 40 độ, nắng chói lòa trên cả cánh đồng, ai cũng muốn chạy trốn cái nắng nóng lại là lúc muối được mùa nhất.
Theo phương pháp sản xuất muối cổ truyền, nước biển được phơi để kết tinh dưới nắng tạo thành muối. Người dân làm muối dùng sêu để văng cát đều tạo nên một lớp cát mỏng được rải trên bề mặt cánh đồng để nhận nhiệt bức xạ từ ánh nắng mặt trời và cũng để tinh lọc vị mặn mòi của biển khơi trong quá trình làm thành muối. Nước biển được dẫn vào sân phơi muối qua hệ thống mương và theo dòng lên của thủy triều và ngấm vào lớp cát. Dưới ánh nắng mặt trời, nước biển sẽ bốc hơi và tạo ra các muối bao quanh các hạt cát, được gọi là cát mặn. Vào cuối buổi chiều khi đã tắt nắng, người dân diêm thu cát mặn lại để chuyển sang khâu lọc chạt. Trông tưởng như đơn giản, nhưng để làm được hạt muối trắng, mặn mà cho cuộc sống, người làm muối phải theo dõi, quan sát thời tiết, quy luật thủy triều, nồng độ nước biển. Thời điểm thu cát mặn thích hợp nhất là vào khoảng 3-4 giờ chiều vì lúc này lượng muối tích tụ trong cát cao nhất và tốc độ bay hơi nước bắt đầu giảm. Người ta dùng nước chạt có nồng độ thấp hoặc nước biển để hòa tan muối ở cát mặn để thu được nước chạt có nồng độ mặn cần thiết. Nước chạt thu được sẽ được dẫn vào các thống, sau khi kiểm tra đo đạt đồng độ cao, nước được múc vào ô kết tinh và phơi để tạo thành muối. Nước chạt đưa lên ô kết tinh có độ mặn càng cao càng tốt. Tuy nhiên, nghề làm muối phụ thuộc nhiều vào thời tiết bởi nhiệt độ càng cao thì tốc độ bay hơi càng cao, và gió càng mạnh thì lượng nước bay hơi càng lớn. Thời gian thích hợp dẫn nước chạt lên phơi vào buổi sáng để có thể thu muối vào buổi chiều trong cùng ngày đối với thời tiết nắng nóng. Còn với những ngày ẩm trời thì phải khoảng 2 ngày sau mới có thể thu hoạch muối.
Ở Hòn Khói, vụ thu hoạch muối hàng năm từ tháng 1 đến tháng 7 và thời gian cao điểm của mùa vụ là khoảng tháng 5 và tháng 6. Có lẽ, cánh đồng muối đẹp nhất là lúc muối đã kết tinh được cào thành các ụ muối để đợi thu hoạch. Chỉ đến lúc này người diêm dân mới bớt được nỗi lo âu về thời tiết bởi làm muối cũng có khi mất trắng cả vụ chỉ sau một cơn giông bão lớn. Đôi quang gánh trên vai, bước chân thoăn thoắt, tay khẽ quệt giọt mồ hôi trên trán, người dân làm muối hối hả thu hoạch muối trên khắp cánh đồng. Những ụ muối rải rác trên cánh đồng được gánh về đổ thành đống trước khi đóng bao chuyển đi các nơi tiêu thụ.
Nhìn đống muối trắng xóa cao dần, cao dần theo nhịp bước chân của người diêm dân mới càng thấm thía rõ nỗi cực nhọc của nghề làm muối. Và có lẽ chẳng người dân nào của Hòn Khói nhớ nổi mình đã gánh bao nhiêu gánh muối mỗi ngày. Thế nhưng sau nhưng dưới chiếc nón lá che để tránh cái nắng mặt trời vẫn là ánh mắt sáng và nụ cười tươi trong khi vụ muối bội thu. Và dẫu bao nhiêu mồ hôi vất vả là thế, người diêm dân vẫn ngày ngày miệt mài làm nên những hạt muối mặn cho đời.
.jpg)
