Đây là ngôi chùa cổ có từ thời Lý, đến thế kỷ XIII được Phật hoàng Trần Nhân Tông tu bổ, xây dựng thành Trung tâm Phật giáo của Thiền phái Trúc Lâm. Nơi đây lưu giữ được bộ mộc bản gốc duy nhất của Phật phái Trúc lâm. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) đã trao Bằng công nhận 3000 mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm là di sản tư liệu ký ức thế giới.
Cách thành phố Bắc Giang cũ 18 km về phía Nam, chùa Vĩnh Nghiêm tọa lạc nơi hợp lưu của sông Lục Nam và sông Thương, thuộc vùng cửa ngõ ra vào núi Yên Tử. Phía trước chùa là ngã ba sông giao giữa hai con sông này, phía sau chùa là núi Cô Tiên. Cách chùa không xa, ở bên kia sông là Vương phủ của Đức thánh Trần Hưng Đạo và đền Kiếp Bạc. Với vị trí địa lý đắc địa và được bao quanh bởi sông nước hữu tình cùng núi non hùng vĩ, chùa Vĩnh Nghiêm mang vẻ đẹp thơ mộng và thanh bình. Đã từ rất lâu, ngôi chùa cổ kính này đã trở thành một điểm dừng chân không thể bỏ lỡ cho những ai muốn tìm kiếm sự tĩnh lặng và cảm nhận vẻ đẹp tinh tế của kiến trúc cổ xưa. Bà Chi Thị Thuyên, du khách tới từ tỉnh Bắc Ninh bày tỏ: “Ngôi chùa này rất cổ kính từ thời xa xưa, rất là linh thiêng. Người dân ở gần đây hằng năm vào mùa lễ hội về đây rất đông. Tôi đã đi nhiều chùa nhưng tôi thấy chùa Vĩnh Nghiêm hết sức bình yên. Khi đi vào chùa mình cảm thấy như vào chốn thanh bình, bình an.”
Còn anh Hoàng Minh Cường tới từ TP Hà Nội cho biết: “Như một cái duyên tình cờ, cũng như là định mệnh, sau khi biết đến chùa thì tôi mỗi lần về đến chùa tôi như được trở về với nơi an nhiên, tự tại, cái tâm mình cảm thấy thực sự thoải mái, tĩnh tâm. Với mỗi lần như vậy thì mình như được trở về nơi mình muốn được về. Đây là một ngôi cổ tự linh thiêng và uy nghiêm”.
Gia đình ông Đỗ Xuân Luyện ở cạnh ngôi chùa cổ này đã hơn 60 năm nay. Cho đến tận bây giờ, ông vẫn nối nghiệp cha mình, phụ giúp các sư thầy chăm nom, gìn giữ cảnh quan ngôi chùa. Theo ông Luyện, chùa Vĩnh Nghiêm ngày xưa rất hoang sơ. Đến khoảng năm 1975 khi Hòa thượng Thích Thiện Văn (hiện đang là trụ trì chùa Vĩnh Nghiêm) về trông coi, gây dựng, chùa mới bắt đầu được quy hoạch lại một cách bài bản, khoa học. Ngày ấy người dân địa phương không hề biết những tấm mộc bản kia là những di sản vô giá. Nhiều người thậm chí còn dùng mộc bản để làm thớt khiến nhiều mộc bản bị hư hỏng, thất lạc. Sau khi được Hòa thượng Thích Thiện Văn trông coi, giữ gìn, những tấm mộc bản còn lại của chùa được bảo quản cẩn thận, kỹ càng cho đến tận ngày nay. Cũng theo ông Đỗ Xuân Luyện, chùa Vĩnh Nghiêm qua bao năm tháng vẫn giữ được nét văn hóa đặc sắc, tôn nghiêm. “ Ngày xưa vào đúng tối ngày chính lễ hội chùa 14 tháng 2 âm lịch gần như cả thôn không ai có chỗ ngủ vì trong Tam bảo chật cứng các cụ. Do ngày xưa các cụ không có phương tiện, nên đi bộ đến đây từ 2-3 ngày trước với cơm nắm, muối vừng, vào những nhà dân xung quanh để ngủ. Đến bây giờ vẫn giữ được những bản sắc như thế. Đặc trưng cùa chùa Vĩnh Nghiêm là không ồn ào, đông đến mấy thì đông nhưng cực kì nhẹ nhàng, mang tính chất tâm linh, không lộ cộ, ồn ào, vẫn giữ được nét tôn nghiêm đến bây giờ”- ông Luyện cho hay.
Có thể nói, chùa Vĩnh Nghiêm là một minh chứng sống động về kiến trúc cổ điển của Việt Nam. Các công trình trong chùa đều được xây dựng với các mái ngói cong vút, chạm trổ tinh xảo. Các điểm nhấn kiến trúc độc đáo của chùa Vĩnh Nghiêm có thể kể đến như Cổng Tam quan được xây dựng theo lối kiến trúc cổ truyền với ba cửa vòm lớn. Trên Cổng Tam quan có đắp nổi các hình tượng Phật giáo thể hiện sự uy nghiêm, trang trọng của ngôi chùa. Vào trong sân chùa, du khách sẽ bắt gặp một tấm bia đá lớn có 6 mặt được dựng vào năm Hoằng Định thứ 7 (tức năm 1606) nhằm ghi lại việc trùng tu chùa vào năm đó. Đối diện với tấm bia cổ là Vườn tháp mộ - nơi an nghỉ của 5 vị tổ sư: Phù Lãng Trung pháp (hiệu Sa môn), Thông Duệ Ứng Duyên, Thanh Quý, Tịnh Phương Sa môn và Thanh Hanh.
Kiến trúc ngôi chùa được xây dựng trên một trục theo hướng Đông Nam có 4 khối chính: Khối thứ nhất gồm Bái đường, nhà Thiêu hương và Thượng điện; Khối thứ hai là nhà Tổ đệ nhất, thờ Tổ Hương Vân Trần Nhân Tông; Khối thứ ba là gác chuông cao 2 tầng 8 mái , có treo một quả chuông lớn; Khối thứ tư là nhà Tổ đệ nhị thờ Tổ Pháp Loa cùng các vị tổ sư của Thiền phái Trúc Lâm, được xây dựng theo lối kiến trúc chữ "Đinh". Tòa nhà có niên đại muộn nhất ở chùa là hai dãy nhà Tả vu và Hữu vu được xây dựng dưới triều Nguyễn. Còn lại hầu hết các công trình vẫn được nguyên kiến trúc và vật liệu thời Lý, Trần. Ngay sân chùa, cây hoa Nhập nhân thơm một cách lạ lùng cũng có tuổi thọ tới 500 năm.
Có thể khẳng định, đến nay Chùa Vĩnh Nghiêm là một trong những ngôi chùa được bảo tồn khá tốt. Chùa Vĩnh Nghiêm vẫn giữ được bố cục, kiến trúc của Phật giáo thời Trần, vẫn duy trì được trạng thái tu tập của Phật giáo thời Trần, nhất là mảng kiến trúc và mảng thờ tự vẫn giữ được nguyên trạng.
Bà Nguyễn Thị Hiền, người dân phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh bày tỏ: “ Khi đến chùa làm công quả tôi thấy tâm hồn thanh tịnh, cảm thấy khỏe mạnh ra vì vậy tôi thấy về chùa rất thanh thản. Khi về đây tôi trồng những chậu hoa, chậu cảnh, tỉa cây làm cho cảnh quan chùa được sạch, đẹp hơn. Tôi thường xuyên 1 tuần về 1 lần bởi vì nhà cũng xa lại bận cháu nhỏ, nên cố gắng về vì về đây tôi thấy tâm được nhẹ nhàng, rất muốn làm việc, đến cứ muốn làm mãi thôi không muốn về”.
Theo Thượng tọa Thích Thanh Vịnh, Phó Trụ trì chùa Vĩnh Nghiêm, ngôi chùa này đặc biệt hơn so với những ngôi chùa khác ở chỗ có 2 ngôi nhà tổ, phân tầng Phật, Thánh, Phàm. Một giá trị đặc biệt khác đó là trước kia Chùa đóng 2 vai trò chính là Trụ sở của Giáo hội Phật giáo Trúc Lâm và là nơi san khắc, in ấn phát hành kinh điển Phật giáo. Vì vậy cho đến ngày nay nơi đây vẫn giữ được hơn 3.000 ván mộc bản (năm 2012 các mộc bản này đã được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương). Đây là một trong những di sản văn hóa vô giá của Việt Nam. Kho mộc bản gồm hơn 3.000 bản ván gỗ khắc chữ Hán và Nôm được chế tác trong khoảng thời gian từ thế kỉ XVII đến đầu thế kỷ XX. Nội dung của kho mộc bản bao gồm các bộ kinh Phật, sách luật giới nhà Phật, sách hướng dẫn chữa bệnh bằng các bài thuốc dân gian. Các bản mộc bản được khắc chữ rất sắc nét, tinh xảo, thể hiện trình độ cao của nghệ thuật khắc chữ Việt Nam thời xưa. Thượng tọa Thích Thanh Vịnh cho biết: “Cho đến nay Bộ Văn hóa, tỉnh Bắc Ninh tiếp tục bảo tồn, đầu tư công trình phụ cận cho di sản này là Tòa đại giảng đường để đáp ứng nhu cầu của du khách thập phương khi đến tham quan, lễ phật có mong muốn học hỏi, tìm hiểu sâu hơn về di sản. Đó cũng là định hướng chung với chốn tổ Vĩnh Nghiêm. Chúng tôi cũng hướng tới phương pháp bảo tồn mộc bản bằng phương pháp phiên dịch. Ban Trị sự phân ra từng bộ một, bộ nào có giá trị thiết thực với xã hội hiện đại ngày nay thì sẽ đưa vào để dịch. Vì vậy từ năm 2015 chùa đã dịch được 3 bộ, gồm bộ thơ Nôm, thơ Hán- Nôm và sắp tới là Hán- Nôm- Anh ngữ.”
Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm diễn ra vào ngày 14 tháng 2 âm lịch hàng năm. Tại đây du khách và người dân sẽ được tham gia vào những hoạt động trải nghiệm tâm linh và văn hóa như lễ rước kiệu của ba làng La Thượng, La Trung và La Hạ, việc chuẩn bị các mâm cỗ tại từng làng… với không khí sôi động nhưng trang nghiêm, thành kính. Trải qua hơn 700 năm hình thành và phát triển, những bản sắc văn hóa riêng có của chùa Vĩnh Nghiêm vẫn được nhà chùa và người dân chung tay gìn giữ, bảo tồn. Theo Ni sư Thích Tâm Thiện đã tu tập tại ngôi chùa này được hơn 20 năm nay, từ xưa đến nay người dân và nhà chùa lúc nào cũng đồng lòng, việc dù to dù nhỏ đều rất ủng hộ nhau, cho nên từ thôn trong đến thôn ngoài mọi người đều yêu quý nhau. Địa phương, người dân và nhà chùa luôn gìn giữ những di sản trong chùa từ bao đời nay. Bao sái, lau chùi, quét dọn trong khuôn viên chùa vào thứ 7 hằng tuần vẫn cử nhau ra quét dọn. Các cụ rất đoàn kết, lau chùi cẩn thận, nghiêm túc, cùng nhau bảo tồn di sản.
Không chỉ sở hữu hơn 3.000 mộc bản gốc duy nhất của phái Trúc lâm, chùa Vĩnh Nghiêm còn được coi là chốn tổ của Thiền phái Trúc Lâm, là Trường Đại học Phật giáo đầu tiên ở Việt Nam. Về ngôi chùa cổ linh thiêng và độc đáo Vĩnh Nghiêm để tham quan lễ Phật, để mục sở thị những mộc bản nơi đây và cùng tích đức tích phúc cho con cháu muôn đời.
