Câu chuyện không chỉ là bài toán hạ tầng, mà còn liên quan đến thói quen tiêu dùng, sinh kế của tiểu thương và sự công bằng giữa hai mô hình đầu tư có nhiều khác biệt.
Chợ Ngọc Liễn: Gắn với sinh kế, chờ đợi sự chính quy hoá
Thông tin từ phòng Kinh tế – UBND xã Kiến Hưng, chợ Ngọc Liễn – thực chất là chợ tự phát – hình thành từ năm 2004 trên nền khu giết mổ cũ, tận dụng khoảng 1.284m² đất công ích (5%) do xã Đại Hà (cũ) quản lý. Khu vực này từng là nơi sâu trũng, không thể canh tác, được người dân tự phát tụ họp thành chợ nhằm tránh các tụ điểm buôn bán tràn lan trên đường giao thông. Chợ thường họp vào mỗi buổi chiều, từ khoảng 14h đến 19h, thu hút đông tiểu thương và người dân trong vùng.
Từ năm 2018, khu chợ được đầu tư một phần hạ tầng thông qua chương trình LIFSAP, với 24 bàn bán hàng. Đến nay, có 87 hộ đăng ký kinh doanh, trong đó 21 hộ đăng ký từ năm 2004 và tự ứng tiền san lấp mặt bằng; 12 hộ theo diện hỗ trợ từ chương trình và 56 hộ tự phát tham gia sau.
Cũng theo báo cáo của phòng Kinh tế xã, chợ Ngọc Liễn hiện phù hợp với quy hoạch phát triển mạng lưới chợ dân sinh TP Hải Phòng đến năm 2020, theo Quyết định số 2043/QĐ-UBND và được xếp loại chợ hạng 3.
Chợ tự phát Ngọc Liễn hình thành trên nền khu giết mổ cũ, nằm cách đường 404 một con mương.
Trước đó, ngày 30/12/2022, UBND xã ban hành Quyết định số 63/QĐ-UBND về việc kiện toàn Ban Quản lý chợ và Quyết định số 64/QĐ-UBND về quy chế hoạt động.
Ban Quản lý chợ hiện thu trung bình từ 900.000 – 1.500.000 đồng/kiốt/năm. Ngoài ra, thu từ dịch vụ trông giữ xe khoảng 15 triệu đồng/năm. Tính đến ngày 30/5/2025, tổng số thu đạt gần 81 triệu đồng, trong đó nộp về ngân sách xã 15,12 triệu đồng, phần còn lại phục vụ cho công tác quản lý, vận hành và sửa chữa nhỏ.
Sau phản ánh của Banduong.vn, tình trạng lấn chiếm lòng lề đường 404 để buôn bán, đậu đỗ xe đã được cải thiện.
Mặc dù vậy, theo ghi nhận thực tế của phòng Kinh tế xã, công tác tổ chức tại chợ còn nhiều bất cập. Cụ thể, phần mái che đã xuống cấp, hệ thống thoát nước thiếu đồng bộ, khu vực lòng đường quanh chợ thường xuyên bị lấn chiếm vào giờ cao điểm, ảnh hưởng đến giao thông. Hệ thống phòng cháy chữa cháy và vệ sinh an toàn thực phẩm mới chỉ triển khai bước đầu.
Trao đổi với phóng viên Banduong.vn, ông Phạm Ngọc Long – Trưởng Phòng Kinh tế xã Kiến Hưng (TP Hải Phòng) cho biết, thời gian tới, địa phương sẽ tập trung thực hiện các biện pháp cụ thể như: giải tỏa hành lang an toàn giao thông theo Kế hoạch số 07/KH-UBND ngày 16/7/2025. Yêu cầu Ban quản lý chợ phân khu lại mặt bằng kiốt theo loại hình hàng hóa, bố trí khu vực xử lý thu gom, tập kết rác đúng quy định, thực hiện nghiêm công tác đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, đồng thời xây dựng phương án phòng cháy chữa cháy, hoàn thiện nội quy hoạt động, xây dựng mô hình quản lý phù hợp với đặc thù của chợ hạng 3.
Chợ Đại Hà: Đầu tư đồng bộ nhưng thiếu tiểu thương – khoảng trống từ thói quen tiêu dùng và câu chuyện về sự công bằng
Cách chợ Ngọc Liễn chỉ khoảng 500m, chợ Tổng hợp xã Đại Hà – mô hình chợ dân sinh do Công ty TNHH Dịch vụ Thương mại Tiền Thảo đầu tư, quản lý và khai thác kinh doanh – hiện là một công trình thương mại được đầu tư bài bản, hiện đại, đồng bộ trên địa bàn xã Kiến Hưng.
Chợ được xây dựng trên diện tích hơn 15.000m², tuân thủ quy hoạch chi tiết 1/500 đã được phê duyệt, đáp ứng đầy đủ tiêu chí của chợ hạng 2 theo quy định của TP Hải Phòng. Với quy mô 400 sạp hàng, chợ sở hữu hạ tầng hoàn chỉnh, gồm giao thông nội bộ, kiốt tiêu chuẩn, hệ thống thoát nước, phòng cháy chữa cháy, vệ sinh môi trường và bãi đỗ xe.
Chợ TH xã Đại Hà nằm tại khu vực giao thông thuận lợi,...
Thế nhưng, nghịch lý đang diễn ra khi công suất sử dụng thực tế chỉ đạt khoảng 40%. Nhiều gian hàng vẫn trong tình trạng bỏ trống do người dân chưa hình thành thói quen mua bán tại đây. Hiện tại, chợ chủ yếu hoạt động vào buổi sáng, trong khi buổi chiều gần như không có giao dịch. Việc mở rộng thời gian họp chợ sang cả buổi chiều – song song với khung giờ sáng – được đánh giá là giải pháp cần thiết để khai thác hiệu quả công suất đã được quy hoạch và đầu tư.
Trước đó, Ban Quản lý chợ đã từng triển khai các chương trình kích cầu như “mua một cân thịt, tặng một cân thịt”, song kết quả chưa đạt như mong đợi. Trong thời gian tới, Ban Quản lý cam kết miễn toàn bộ phí thuê mặt bằng từ 6 tháng đến 1 năm cho các tiểu thương mới; đồng thời, triển khai các chính sách hỗ trợ riêng đối với các hộ kinh doanh khó khăn. Sau thời gian miễn phí, mức thu dự kiến ở mức thấp – từ 150.000 đến 300.000 đồng/tháng, tương đương 5.000 – 10.000 đồng/ngày.
Tuy nhiên, bài toán vận hành chợ hiện vẫn chưa cân đối được chi – thu. Mỗi tháng, chợ phải chi trả gần 50 triệu đồng, riêng thuế đất đã chiếm 30 triệu đồng (dự kiến sẽ còn tăng trong thời gian tới). Trong khi đó, nguồn thu thực tế chỉ khoảng 60 triệu đồng/tháng, tức lợi nhuận gần như bằng 0.
... được đầu tư bài bản, quy mô với hạ tầng hoàn chỉnh.
Theo đại diện chủ đầu tư, việc để hai khu chợ cùng tồn tại trong một xã với dân số chỉ hơn 8.000 người đang khiến nguồn lực bị phân tán, dẫn đến lãng phí quỹ đất và hệ thống hạ tầng đã đầu tư. Đặc biệt, sự chênh lệch về nghĩa vụ tài chính giữa chợ đầu tư tư nhân đúng quy hoạch và chợ dân sinh tự phát khiến cuộc cạnh tranh trở nên thiếu bình đẳng – không chỉ với doanh nghiệp mà cả với ngân sách địa phương.
“Chúng tôi mong các cơ quan chức năng sớm định hướng lại hệ thống phân bổ chợ dân sinh trên địa bàn, tiến tới chỉ duy trì những mô hình có pháp lý rõ ràng, đúng quy hoạch. Doanh nghiệp sẵn sàng hỗ trợ tối đa cho tiểu thương, chỉ mong chợ được đưa vào vận hành đúng công suất như đã được phê duyệt”, bà Nguyễn Thu Huyền – Giám đốc Ban quản lý chợ Tổng hợp xã Đại Hà chia sẻ.
Tổ chức lại mô hình chợ: Cần một định hướng công bằng và thực chất hơn
Sự tồn tại song song của hai khu chợ trên địa bàn xã Kiến Hưng đang phản ánh rõ một nghịch lý: mô hình chợ hiện đại, quy hoạch bài bản thì thiếu người mua bán, trong khi chợ tự phát – vốn tồn tại từ lâu và chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn – lại vẫn đông đúc. Đây là bài toán không dễ lời giải, khi phải dung hòa giữa thói quen tiêu dùng và tính hiệu quả trong đầu tư, vận hành hạ tầng thương mại.
Về cơ sở vật chất và hạ tầng, chợ Đại Hà có ưu thế vượt trội: diện tích gấp hơn 10 lần chợ Ngọc Liễn, hệ thống kiốt đạt chuẩn, đường nội bộ, bãi đỗ xe, thoát nước, phòng cháy chữa cháy và vệ sinh môi trường đều được xây dựng đồng bộ. Trong khi đó, chợ Ngọc Liễn – là chợ tự phát hình thành từ thói quen dân sinh, mượn mô hình khu giết mổ trước đây – hiện chỉ có quy mô hơn 1.200m². Cơ sở hạ tầng thiếu đồng bộ, mái che xuống cấp, hành lang giao thông bị xâm phạm. Khu chợ chưa được trang bị hệ thống phòng cháy chữa cháy, chưa có nội quy vận hành hay phương án bảo vệ môi trường rõ ràng. Trong thời gian chưa được bổ sung, nâng cấp, nếu xảy ra cháy nổ, rủi ro về tính mạng và tài sản của người dân là rất lớn – và câu hỏi đặt ra là: ai sẽ chịu trách nhiệm?
Chênh lệch cũng thể hiện rõ ở hiệu quả vận hành và nghĩa vụ tài chính. Tính đến ngày 30/5/2025, tổng nguồn thu của chợ Ngọc Liễn đạt gần 81 triệu đồng/năm, trong đó chỉ 15,12 triệu đồng (tức khoảng 1,26 triệu/tháng) được nộp về ngân sách địa phương. Phần còn lại phục vụ chi phí quản lý, trông giữ xe, sửa chữa nhỏ – vốn chủ yếu dựa trên mức thu khiêm tốn 900.000 đồng/kiốt/năm.
Ngược lại, chợ Tổng hợp xã Đại Hà – được đầu tư và vận hành theo mô hình xã hội hóa, bằng nguồn vốn tư nhân – đang gánh mức chi phí vận hành lên tới 50 triệu đồng/tháng, trong đó riêng thuế đất đã là 30 triệu đồng. Dù nguồn thu hiện tại đạt khoảng 60 triệu đồng/tháng, song lợi nhuận gần như bằng 0, chưa kể chi phí khấu hao và đầu tư ban đầu khá lớn. Điều đáng nói là chợ này vẫn phải duy trì đầy đủ bộ máy quản lý, bảo vệ, vệ sinh và vận hành theo chuẩn chợ hạng 2, dù công suất mới đạt khoảng 40%.
Chợ tự phát Ngọc Liễn chỉ họp vào buổi chiều.
Còn chợ Tổng hợp xã Đại Hà buổi chiều lại gần như "để không", không hoạt động.
Sự đối lập này cho thấy một thực tế: trên cùng một địa bàn, cùng phục vụ khoảng hơn 8.000 dân cư, nhưng nghĩa vụ tài chính, trách nhiệm đầu tư và vận hành lại đang nghiêng hẳn về phía doanh nghiệp tư nhân. Trong khi đó, mô hình chợ truyền thống vẫn vận hành theo cơ chế “tự thu – tự chi”, đóng góp ngân sách rất hạn chế nhưng lại có lợi thế về thói quen tiêu dùng.
Việc duy trì đồng thời hai mô hình, nếu không được đánh giá lại một cách khách quan và thực chất, có nguy cơ gây lãng phí nguồn lực, thiếu công bằng trong cạnh tranh và đặc biệt là không tận dụng hết được giá trị của các hạ tầng đã được quy hoạch.
Trong bối cảnh đó, việc tổ chức lại mạng lưới chợ dân sinh theo hướng tinh gọn, minh bạch và hiệu quả là xu thế không thể đảo ngược. Một chiến lược điều tiết tổng thể, không cực đoan loại bỏ mô hình cũ, nhưng cũng không thể tiếp tục duy trì trạng thái lãng phí ở mô hình mới là điều bắt buộc phải tính tới.
Và nếu đặt trong thực tiễn Kiến Hưng, một mô hình hợp nhất được thiết kế trên cơ sở hài hòa giữa tính pháp lý, thói quen tiêu dùng và năng lực vận hành không chỉ là lời giải khả thi, mà còn là lựa chọn hợp lý nhất để tối ưu hóa nguồn lực, tránh trùng lặp chức năng, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và đảm bảo công bằng trong thực thi nghĩa vụ ngân sách.
Sự chủ động vào cuộc của chính quyền địa phương cùng với thiện chí đồng hành của doanh nghiệp chính là chìa khóa mở ra hướng đi thực chất hơn cho bài toán chợ dân sinh – không chỉ tại Kiến Hưng, mà còn cho nhiều địa phương đối mặt với thách thức tương tự.
.jpg)
.jpg)
